तडीपारीच्या आदेशामागचा गरिबांचा अवलिया ऍड. संतोष मळवीकर

 

तडीपारीच्या आदेशामागचा एक संघर्षमय प्रवास-ऍड. संतोष मळवीकर 

आज आपण सविस्तर चंदगड तालुक्यातील दिग्गज वकील व सामाजिक कार्यकर्ते, गरिबांचा अवलिया ऍड. संतोष मळवीकर यांच्याबाबत सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

सरपंच ते गरिबांचा अवलिया-

सरपंचपदापासून रस्त्यावरच्या आंदोलनांपर्यंत,शेतकरी-कामगारांच्या प्रश्नांपासून विद्यार्थ्यांच्या हक्कांपर्यंत आणि आंदोलनातील गुन्ह्यांपासून साहित्य क्षेत्रातील पुरस्कारांपर्यंतचा ऍड.संतोष मळवीकर यांचा प्रवास अनेक चढ-उतारांनी भरलेला आहे. आता त्याच मळवीकर यांच्यावर सहा महिन्यांसाठी तडीपारीचा आदेश झाला आहे. या आदेशामुळे त्यांच्या गेल्या दोन दशकांतील सामाजिक आणि आंदोलनात्मक वाटचालीची पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

चंदगड तालुक्यातील नांदवडे गावातून पुढे आलेले ऍड.संतोष मळवीकर हे नाव गेली अनेक वर्षे विविध आंदोलने आणि सामाजिक प्रश्नांशी जोडले गेले आहे. त्यांच्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात ग्रामपंचायतीच्या राजकारणातून झाली. गावचे बिनविरोध सरपंच म्हणून त्यांनी काम पाहिले. त्यानंतर त्यांच्या पत्नीनेही पाच वर्षे सरपंच म्हणून गावाची जबाबदारी सांभाळली. पुढे त्या पंचायत समितीच्या निवडणुकीतून निवडून आल्या असून सध्या चंदगड पंचायत समितीच्या विद्यमान उपसभापती म्हणून कार्यरत आहेत.मात्र मळवीकर यांची ओळख केवळ राजकीय पदांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. उलट पदापेक्षा आंदोलने आणि संघर्षामुळेच त्यांचे नाव अधिक चर्चेत राहिले.

चंदगड तालुक्याच्या अर्थकारणाशी निगडित असलेला दौलत साखर कारखाना बंद पडल्यानंतर तो पुन्हा सुरू व्हावा, यासाठी झालेल्या आंदोलनांमध्ये मळवीकर सक्रिय राहिले. शेतकरी, कामगार आणि कारखान्यावर अवलंबून असलेल्या कुटुंबांच्या प्रश्नासाठी त्यांनी रस्त्यावर उतरून संघर्ष केला.परिसरातील नागरिकांच्या आरोग्याला आणि पर्यावरणाला धोका निर्माण होण्याची भीती व्यक्त करण्यात आलेल्या केमिकल फॅक्टरीविरोधातील आंदोलनातही त्यांनी आक्रमक भूमिका घेतली. दीर्घकाळ चाललेल्या या संघर्षानंतर संबंधित प्रकल्पाविरोधातील आंदोलनाला यश मिळाले.त्यांचा आंदोलनाचा परीघ महाराष्ट्रापुरताही मर्यादित राहिला नाही. शेजारच्या गोवा राज्यातील विविध प्रश्नांवर त्यांनी आंदोलने केली. वाहतुकीच्या वन-वेच्या प्रश्नावर आंदोलन करून तो निर्णय बदलण्यासाठी प्रयत्न केले. त्याचबरोबर लैंगिक अत्याचारासारख्या गंभीर प्रकरणांमध्ये अन्याय झालेल्या मुलांना न्याय मिळवून देण्यासाठीही त्यांनी आवाज उठवला.चंदगडच्या सीमाभागातील शेतकऱ्यांसाठी कायम डोकेदुखी ठरलेल्या हत्ती आणि इतर वन्यप्राण्यांच्या उपद्रवाविरोधात त्यांनी अनेक आंदोलने उभी केली. वन्यजीवांचे संरक्षण झाले पाहिजे; मात्र त्याचवेळी शेतकऱ्यांचे पीक, मालमत्ता आणि जीविताचेही संरक्षण झाले पाहिजे, अशी त्यांची सातत्याने भूमिका राहिली.ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांचे प्रश्नही त्यांच्या आंदोलनातून सुटले नाहीत. विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी ये-जा करताना आवश्यक प्रवास पास मिळावेत, यासाठी त्यांनी आंदोलन केले. प्रशासनाशी संघर्ष करत विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांकडे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला.

अर्थात, एवढी आंदोलने करताना मळवीकर यांच्यावर अनेक गुन्हेही दाखल झाले. त्यांच्या समर्थकांच्या म्हणण्यानुसार आणि स्वतः मळवीकर यांनी वेळोवेळी मांडलेल्या भूमिकेनुसार, त्यांच्यावरील बहुतांश प्रकरणांची पार्श्वभूमी वैयक्तिक स्वरूपाची नसून विविध सार्वजनिक आंदोलने आणि संघर्षांशी संबंधित आहे. या प्रकरणांचा कायदेशीर निर्णय संबंधित न्यायिक प्रक्रियेत होणे अपेक्षित आहे.

मळवीकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक बाजू म्हणजे त्यांची लेखणी-

रस्त्यावर आंदोलन करणाऱ्या या कार्यकर्त्याने स्वतःच्या संघर्षमय आयुष्याला शब्दबद्ध करत ‘संत्या कुली’ हे आत्मकथन लिहिले. सामान्य कुटुंबातून आलेल्या एका तरुणाचा संघर्ष, कष्ट आणि पुढे जाण्याची धडपड मांडणाऱ्या या पुस्तकाची साहित्यविश्वातही दखल घेतली गेली. या पुस्तकाला चार पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.एका बाजूला सरपंचपद, कुटुंबाची राजकीय वाटचाल, वकिली आणि साहित्य; तर दुसऱ्या बाजूला आंदोलने, मोर्चे, प्रशासनाशी संघर्ष आणि त्यातून दाखल झालेले गुन्हे—अशा अनेक विरोधाभासांनी मळवीकर यांचा सार्वजनिक प्रवास घडत गेला.आता या प्रवासात आणखी एक मोठे वळण आले आहे.ऍड.संतोष मळवीकर यांच्यावर सहा महिन्यांसाठी तडीपारीचा आदेश करण्यात आला आहे.प्रशासनाने केलेल्या या कारवाईची कायदेशीर बाजू स्वतंत्र आहे आणि या आदेशाविरोधात मळवीकर यांच्यासमोर उपलब्ध असलेले कायदेशीर मार्गही स्वतंत्र आहेत. त्यामुळे या आदेशाची अंतिम कायदेशीर योग्यता न्यायिक प्रक्रियेतच निश्चित होईल.

मात्र या निमित्ताने एक प्रश्न निश्चितपणे चर्चेत येतो—

एखाद्या व्यक्तीच्या नावावर किती गुन्हे आहेत, एवढ्यावरच त्याच्या सार्वजनिक आयुष्याचे मूल्यमापन करायचे की ते गुन्हे नेमके कोणत्या कारणातून आणि कोणत्या परिस्थितीत दाखल झाले, हेही पाहायचे?

लोकशाहीत आंदोलन करणाऱ्यानेही कायद्याच्या चौकटीत राहणे आवश्यक आहे आणि प्रशासनाने कारवाई करतानाही प्रत्येक प्रकरणाची पार्श्वभूमी वस्तुनिष्ठपणे तपासणे तितकेच आवश्यक आहे.

मळवीकर यांच्या आंदोलनाच्या पद्धतीशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असे नाही. त्यांच्या आक्रमक भूमिकेवर टीकाही होऊ शकते. त्यांच्या चुका असतील तर त्यांची चिकित्साही झाली पाहिजे. पण दौलत कारखाना, केमिकल फॅक्टरी, वन्यप्राण्यांमुळे त्रस्त शेतकरी, विद्यार्थ्यांचे प्रश्न किंवा गोव्यातील विविध आंदोलनांमध्ये त्यांनी रस्त्यावर उतरून भूमिका घेतली, हा त्यांच्या सार्वजनिक प्रवासाचा भाग नाकारता येणार नाही.

आज त्यांच्यावर सहा महिन्यांची तडीपारी आली आहे. उद्या त्या आदेशाचे कायदेशीर भवितव्य काय असेल, हे न्यायिक प्रक्रिया ठरवेल.पण मळवीकर यांच्या आजवरच्या प्रवासाकडे पाहिल्यानंतर एक वाक्य मात्र त्यांच्या या टप्प्याचे वर्णन करण्यासाठी पुरेसे ठरते—

हद्दीच्या बाहेर माणसाला पाठवता येते;पण त्याने वर्षानुवर्षे उभ्या केलेल्या प्रश्नांना हद्दीच्या बाहेर पाठवता येत नाही.आज ऍड.संतोष मळवीकर यांच्या आयुष्यातील संघर्षाचे आणखी एक पान लिहिले गेले आहे—

सहा महिन्यांच्या तडीपारीचे.

हे पान त्यांच्या संघर्षाचा शेवट ठरते की नव्या अध्यायाची सुरुवात, याचे उत्तर येणारा काळच देईल.पण सध्या चंदगड तालुक्यात ऍड. संतोष मळविकर यांच्या अडचणीत वाढ झाली असून हे कायद्याच्या विरोधात षडयंत्र केल्याचा आरोप मळवीकर समर्थकाकडून होतं आहे. 

सदर तडीपार प्रकरण हे कायद्याच्या कोणत्या तरतुदीमध्ये बसते हे जनसामान्यांमध्ये आश्यर्यकारक बाब आहे कारण या तडीपार प्रकरणात आरोपी असलेले व्यक्तिमत्व ऍड संतोष मळवीकर हे गुंड किव्हा भाई नसून लोकांचा अवलिया म्हणून समाजकारणात त्यांची ओळख आहे.एकंदरीत या प्रकरणात गुन्हे घालून तडीपार दाखवण्याचा कारभार सुरु आहे हे कोणत्या आधारावर? सर्व गुन्हे जनतेच्या न्यायासाठी लढलेले.. त्यामुळे या सर्व प्रकरणावर जनतेमध्ये नाराजीचा सुर पुढं येत असून ऍड. संतोष मळवीकर कायदेशीर बाजू कसे लढतात व तडीपार हे प्रकरण कोणती दिशा देणार? हे पाहणं महत्वाच ठरणार आहे.